Binəqədidəki qır (bitumen) gölündə ilk fosil 1938-ci ildə yerli bir vətəndaşın damına qır vurmaq istəyərkən göldən iri heyvan sümükləri tapmasıyla kəşf olunub. Elə həmin il, qazıntılar aparılmağa başlanıb. Günümüzə qədər ərazidə tapılmış 50 mindən çox heyvan qalığı əsasında 109 quş, 43 məməli, 2 sürünən, 1 suda-quruda yaşayan (amfibi) və yüzdən çox həşərat növ və yarımnövü təsvir olunmuşdur. Qır göllərinin yaşının rəqribən 96-120 min il öncəsinə aid olduğu qeyd olunur.
Dünyanın müxtəlif yerlərində neftin çox olduğu yerlərdə bu cür qır gölləri formalaşmışdır. Bunlardan ən məhşuru ABŞ-da yerləşən La Brea qır çuxurlarıdır ki, ordakı tapıntıların ən qədimi 38 min il öncəsinə aiddir. Eynən Binəqədi gölləri kimi La Brea göllərində də səhvən qır göllərinə düşən heyvanların qalıqları fosilləşmiş və nəticədə günümüzə qədər qorunub saxlanmışdır. La Brea-da məməlilər çoxluq təşkil etsə də, Binəqədi gölünün əsas qalıqları quşlardır. Bir digər fərq isə La Brea gölləri ərazisi çox gözəl paleontoloji muzeyə çevrilsə Binəqədi göllərində vəziyyət acınacaqlıdır. Bu ərazidə paleontoloji muzeyin yaradılması potensialı turizmin inkişafı üçün möhtəşəm fürsət ola bilərdi. Binəqədidən əldə olunan Dördüncü dövrə aid fosil qalıqlarının çoxu hazırda Həsən bəy Zərdabi adına Təbiət Tarixi Muzeyində saxlanılır, fosillərin bir qismi isə Budapeşt, Kiyev, Sant Peterburqdakı muzeylərdədir.
Gəlin Binəqədidə tapılan heyvan növlərinə ətraflı baxaq:
Məməlilər arasında vəhşi eşşək, ceyran, at, meşə gərgədanı, Binəqədi gərgadanı, primitiv öküz, hepard, mağara şiri və kaftarı kimi Buz dövrü növləri; sayqak antilopu, qonur ayı, nəcib maralın Binəqədi yarımnövləri (müasir fərdlərdən daha iri ölçülü) maraqlı tapıntılardır.
Ərazi quş tapıntılarının miqdarına görə diqqət çəkir. Ümumiyyətlə leşyeyən məməli (ayı, kaftar, şir) və quşların (kərkəslər) qalıqlarının çoxluğu onların qır gölünə düşən heyvanların cəsədləri ilə qidalanmaq istəyərkən öldüklərini deməyə imkan verir. Məsələn yırtıcı quşlardan ağquyruq qartalın 166, qara kərkəsin 62, ağbaş kərkəsin 18 fərdinin qalıqları tapılmışdır. Əlavə olaraq ərazidə çoxlu sayda su-bataqlıq quşunun (ördəklər, vağlar, cüllütlər və s.) tapılması da ərazinin onlar üçün əhəmiyyətli köç və qışlama yeri olduğunu göstərir. Sonrakı araşdırmalar Binəqədidəki quş növlərinin müxtəlifliyinin günümüzdə Qızılağac Milli Parkında qışlayan quşlara bənzərliyini ortaya qoymuşdur.
Binəqədidəki tapıntılar əsasında təsvir olunmuş quş növ və yarımnövlərinin tam siyahısı:
Hazırda ölkəmizdə rast gəlinməyən növlər (4 növ):
3. Qayalıq/Yunan kəkliyi Alectoris graeca
4. Qırmızıboyun quzğun ? Corvus cf. ruficollis
Nəsli kəsilmiş quş növləri (3 növ):
- Binəqədi bayquşu (Bubo binagadensis)
- Binəqədi döyüşkən cüllütü (Philomachus binagadensis)
- Azərbaycan qazı (Anser azerbaidzanicus)
Nəsli tükənmiş yarımnövlər (cəmi 10, son 4-ü hələ təsvir olunmayıb):
- Qıvrımlələk qutan Pelecanus crispus palaeocrispus
- Fısıldayan qu Cyrnus olor bergmanni
- Ağ durna Leucogeranus leucogeranus bogatschevi
- Yaşılbaş ördək Anas platyrhynchos palaeoboschas
- Dəniz qara ördəyi Aythya marila asphaltica
- Zığ-zığ Garrulus glandarius assiduous
- Boz səsyamsılayanın Xenus cinereus ssp. n.
- Kiçik ağ vağ Egretta garzetta ssp. n.
- Böyük əyridimdik Numenius arquata ssp. n.,
- Sağsağan Pica pica ssp. n.
Günümüzdə hələ də ölkəmizdə görə biləcəyiniz quşlar:
BATAĞANLAR
- Qırmızıboyun batağan Podiceps auritus
QUTANKİMİLƏR
- İri qarabatdaq Phalacrocorax carbo
LEYLƏKKİMİLƏR
- İri dan quşu Botaurus stellaris
- Kiçik dan quşu Ixobrychus minutus
- Qarıldaq Nycticorax nycticorax
- İri ağ vağ Egretta alba
- Boz vağ Ardea cinerea
- Kürən vağ Ardea purpurea
- Misir vağı Bubulcus ibis
- Qara leylək Ciconia nigra
- Ərsindimdik Platalea leucorodia
- Qaranaz ibis Plegadis falcinellus
QAZKİMİLƏR
- Bizquyruq Anas acuta
- Enliburun ördək Anas clypeata
- Fitçi cürə Anas crecca
- Marek ördəyi Anas penelope
- Cırıldayan cürə Anas querquedula
- Boz ördək Anas strepera
- Qırmızıdöş qaz Branta ruficollis
- Ağalın qaz Anser albifrons
- Boz qaz ? Anser cf. anser
- Ala ördək Tadorna ferruginea
- Anqut Tadorna tadorna
- Qırmızıbaş dalğıc Aythya ferina
- Ağgöz qara ördək Aythya nyroca
- Qırmızıburun dalğıc Netta rufina
- Uzunquyruq ördək Clangula hyemalis
- Güləyən ördək cephala clangula
- Adi qılquyruq Melanita fusca
- Nazik pazdimdik Mergus albellus
QIRĞIKİMİLƏR
- Leşcil ağ kərkəs Neophron percnopterus
- Qara kərkəs Aegypiuys monachus
- Ağbaş kərkəs Gyps fulvus
- Ağquyruq dəniz qartalı Haliaeetus albicilla
- Berqut Aquila chrysaetos
- İri xallı qartal Aquila clanga
- İmperator qartalı Aquila heliaca
- Çöl qartalı Aquila nipalensis
- Iri qırğı Accipiter gentilis
- Adi sar Buteo buteo
- Çöl sarı Buteo rufinus
- Qamışlıq belibağlısı Circus aeruginosus
- Çöl belibağlısı Circus macrourus
- Tarla belibağlısı Circus cyaneus
- Qırmızı çalağan Milvus milvus
QIZILQUŞKİMİLƏR
- Şahin Falco peregrinus
- Adi muymul Falco tinnunculus
BAYQUŞLAR
- Tüklüayaq xarabaçıl Aegolius funereus
- Bataqlıq bayquşu Asio flammeus
- Qulaqlı bayquş Asio otus
- Dam bayquşu Athene noctua
- Yapalaq Bubo bubo
- Meşə bayquşu Otus scops
TOYUQKİMİLƏR
- Boz kəklik Perdix perdix
DURNAKİMİLƏR
- Telli durna Anthropoides virgo
- Boz durna Grus grus
- Ağ durna. Grus leucogeranus
- Xırda/Cırtdan təqibçi Porzana parva/ P. pusilla
- Qaşqaldaq Fulica atra
- Dovdaq Otis tarda
- Bəzgək Tetrax tetrax
BAĞRIQARALAR
- Qaraqarın bağrıqara Pterocles orientalis
GÖYƏRÇİNKİMİLƏR
- Çöl göyərçini Columba livia
CÜLLÜTKİMİLƏR
- Sahildəyişən cüllüt Actitis hypoleucos
- Adi pərttəgöz Burrhinus oedicnemus
- Qırmızıdöş/ Qaradöş qum cüllütü Calidris ferruginea I C. alpina
- Kiçik bozca Charadrius dubius
- Düymədimdik Eudromias morinellus
- Bülbülü ilbizcüllüt Tringa erythropus
- Boz ilbizcüllüt Tringa glareola
- Böyük ilbizcüllüt Tringa nebularia
- Qara ilbizcüllüt Tringa ochropus
- Çay ilbizcüllüt Tringa stagnatilis
- Otluq ilbizcüllüt Tringa totanus
- Kəkilli cüllüt Vanellus vanellus
- Asiya qonurqanadı Pluvialis fulva
- Boz qonurqanad Pluvialis squatarola
- Böyük oxcüllüt ? Limosa sp. (cf. limosa)
- Adi tənbəlcüllüt Gallinago gallinago
- Ortaboy əyridimdik Numenius phaeopus
- Kiçik əyridimdik Numenius tenuirostris
- Xəzər qağayısı Larus cachinnans
- Böyük qütb qağayısı Larus hyperboreus
SƏRÇƏKİMİLƏR:
- Qara qaratoyuq Turdus merula
- Oxuyan qaratoyuq Turdus philomelos .
- Quzğun Corvus corax
- Boz qarğa Corvus cornix
- Zağca Corvus frugilegus
- Dolaşa Corvus monedula
- Kiçik torağay Calandrella rufescens
- İkixallı/çöl torağayı Melanocorypha bimaculata/M. calandra
İstifadə olunmuş əsas ədəbiyyat:
Boev, Zlatozar. (2010). Prof. Nikolay Burchak-Abramovich’s private collection of Late Pleistocene birds from Binagada (Azerbaijan) – a lost treasure of avian paleontology: general review of the exploration of the site and its scientific value.
Leave a Reply