Ölkəmizin faunası barədə sistematik qədim yazılardan biri Karl Eduard von Eichwaldın 1841-ci ildə latınca nəşr etdirdiyi “Bəzi yeni müşahidələrlə Xəzər-Qafqaz faunası” (Fauna Caspio-Caucasia nonnullis observationibus novis) əsəridir. O, xüsusilə sürüənləri detallı təsvir etmişdir.
GİRİŞ (qısa)
“İndi Qafqaz Xəzərin tam sahilində əhəngli Beşbarmaq dağı ilə ucalır, kifayət qədər yüksəkdir, onun şərqinə doğru sahildən ayrılaraq, qarşı tərəfdə Qırmızılar adlı iki sualtı qayaları görünür; cənubda isə dağın özünün bir neçə qolu uzanır və Şamaxı əyalətini Qubadan ayırır.
Amma Kür Şamaxı düzünə (qarşı tərəfdə Qarabağ yerləşir) daxil olur və Qafqazın şərq dağlarından bir çox böyük göllər – Göyçay, Turan və s. yaradaraq, Araz onu qəbul edənə qədər, Ağsu çayının əks tərəfindən cənuba doğru dolama döngələri Xəzər dənizindəki Qızılağac buxtasına qədər axır.”
YIRTICI MƏMƏLİLƏR
İt cinsindən daha çox növə rast gəlinir; beləliklə canavar çaqqal ilə birlikdə bütün Qafqazda, ən çox qərbi Qafqazda və xüsusilə günəşli cənub meşələrində Kür və Hirkaniyaya qədər rast gəlinir və oradan da şərqə -dənizə davam edirlər. Lakin onlar bu isti bölgələrdə hərəkətsizdirlər və bu kiçik canavarları soyuq bölgələrin canavarlarının sərtliyi və vəhşiliyi ilə müqayisə etmək olmaz.
Burada da korsak tülküsünün yerləşməsi az deyil; artıq Volqa çayının sahilində, oradan isə Qafqazın hər iki yamacında və Xəzər dənizinin şərq sahilində.
Xəzərin şərq sahillərində və Qafqazda, kürkü alçaq meşələrdəkilərə nisbətən daha solğun və daha az tüklü və daha az dəyərli olan tülkü çatışmazlığı yoxdur.
Çaqqal Albaniyanın (Qafqaz Albaniyası) ucqar dağlarında, Quba əyalətində və hətta qırğızların quru şərq səhrasında daha tez-tez gəzir.
Bir sözlə, Qafqazda çoxsaylı ev iti sortları ilə qarşılaşmaq mümkündür və qədim zamanlardan o albanlar kimi onlar da ovçuluqda məharətlə deyillər!
Kaftar Qafqazın yamacında məskunlaşır, İberiya və Albaniyanın düzənliklərində, Tiflis şəhərindən çox da uzaqda deyil, eləcə də Gilan və Talış əyalətində, Hirkaniya və başqa yerlərdə rast gəlinir. Plininin dediyi kimi, onun ulaması müxtəlif nağıllara səbəb oldu: çobanların tövlələri arasında insan səsini təqlid etməsi, insanların birinin adını öyrənmək; həmçinin hücum etdiyi itləri həyəcanlandırmaq üçün bir insanın qusmasını təqlid etmək. Bununla belə, şübhəsiz ki, Qafqazda kaftarlar çox yırtıcı və cəsarətlidirlər, buna görə də bəzən onları kəndlərin və ya şəhərlərin ortalarına girərək ovlananda görmək olur.
Nəhayət, pişik cinsinin müxtəlif nəcib növlərinə (sayları daha az və artıq demək olar ki, hər yerdə ovçular tərəfindən məhv edilmiş olsa da) Qafqazda rast gəlmək olur. Beləliklə pələng daha çox Xəzərin cənubunda, Aral gölündən Fars əyalətinə qədər, oradan Gilan və Talış əyalətinə qədər, əsasən qamışlıq və meşələrdə məskunlaşır. Qədim Hirkaniyada, nadir hallarda Lənkəran sərhədlərinə və oradan keçərək Yelizovetpol əyalətində Tiflisə qədər gedirdi.
Bəbirə də Qafqazın cənub yamacında, Kürdən kənarda, Türkiyə və Ermənistanın meşələrində, Ağrı dağında və Persiyaya qədər rast gəlmək olur;
Vaşaq Qafqazın daha çox yayılmış növlərinə aiddir; çünki siz onu hər yerdə meşədə, Xəzər dənizinin yaxınlığında, eləcə də Qafqazın özündə, Terek və Kür çaylarında, demək olar ki, bütün Albaniya və İberiyada, Farslara qədər tapa bilərsiniz. Xəzər dənizinin.
Şimal meşələrində, Terek, Kuma və digər çaylar boyunca, eləcə də Şamaxının cənubundakı meşələrdə eyni vəhşiliyi olan çöl pişikləri yaşayır. Eyni meşəliklərdə vaşağa da tez-tez rast gəlinir.
Nəhayət, həm quruda, həm də dənizdə yaşayan, Xəzər dənizi bağlı olduğundan başqa yerə çıxışı olmayan bu heyvan suiti orada çoxsaylı qruplar halında məskunlaşır. Belə ki, qədim zamanlarda bu vəhşi heyvana Pontusda (Qaradəniz) lakin dənizin adaları ətrafında, Volqa və Ural çaylarının ağızlarında, axının bol olduğu yerlərdə rast gəlinirdi. Onu torla ovlayır və dəyənəklə öldürürlər. Əlbəttə ki, onun bir neçə rəng çeşidi var, lakin fərqli növlər demək olar ki, müəyyən edilməmişdir. Həqiqətən də, Xəzər və Aral suitiləri, Baltik və Qaradəniz suitilərinə bənzəyirlər. Qaradənizdə nadir olsa da rast gəlinən monax suitisi və delfinlər Xəzər dənizində mövcud deyil.
YIRTICI QUŞLAR
Quşların saysız-hesabsız dəstələri Qafqazda və dənizlərdə yaşayır, hər il cənubdan və dənizdən uçma bacarıqları ilə seçilirlər. Lakin bəzi quşlar qumlu səhralarda, bəziləri dəniz sahillərində, digərləri isə dağların ətəklərində və ya eyni boyunduruğun ən yüksək hissəsində yaşayır.
Gecə aktiv olan bayquşlardan xüsusilə meşə bayquşu , qulaqlı bayquş, bataqlıq bayquşu, tüklüayaq xarabaçıl? (Strix passerina), dam bayquşu Qafqaz-Xəzər regionlarının daim sakinləridir.
Gündüz aktiv olan, həmişə tənha həyat sürən qırğı və qızılquşlardan çəmən belibağlısı, adi sar, qara və qırmızı çalağan, dənizdə yaşayan ağquyruq dəniz qartalı, böyük xallı qartal, kərkincək, ütəlgi qızılquş, adi qaragöz, adi muymul və bir neçə başqaları yaxşı müşahidə edilmişdir. Lakin Xəzərin şimalındakı duzlu gölləri ətrafında uzunquyruq və ağquyruq dəniz qartallarına nadir deyil.
Bir sözlə, İberiyanın və qədim Albaniyanın ən yüksək zirvələrində saqqallı kərkəs, lakin cənub səhralarında kürən rəngli ağbaş kərkəs hansı ki, Tiflisdə, Yelizavetpolda və Kür çayında cəsədlərin ətrafında tez-tez tutulur. Qısaca, hər yerdə nadir olan və həmişə tənha qalan leşcil ağ kərkəs Talış dağlarında xüsusilə əlçatandır.
OXUDUĞUNUZ ÜÇÜN TƏŞƏKKÜRLƏR!
Leave a Reply