Azərbaycan folkloru insanla təbiət arasında dərin bir əlaqə yaradır. Əfsanələrdə və ədəbiyyatda heyvanlar sadəcə canlılar deyil, həm də insanın mənəvi dünyasının, qorxularının və ümidlərinin simvoludur. Onlar qəhrəmanlıq, müdriklik və vəhşilik kimi anlayışların mədəni daşıyıcısına çevrilir.
Qartal, şahin azadlığın rəmzi kimi
Azərbaycan dastanlarında və xalq nağıllarında qartal, şahin kimi yırtıcı quşlar azadlığın, cəsarətin və ucalığın rəmzidir. Azərbaycan dastanlarında, xüsusilə qartal obrazı simvolik rəmz kimi görünür. O, azadlıq, ucalıq və igidliyin bədii ifadəsidir. O, ucalıqdan baxmağı, azadlıqdan vaz keçməməyi simvolizə edir. Bir faktı da qeyd edim ki, bizim folklorda qartallar əsasən uca dağların başında təsvir olunsa da, ölkəmizdə qartal növlərinin böyük çoxluğu düzənlikdə yaşayır və köçəri olub yalnız ilin bəzi mövsümlərində Azərbaycan səmasına pənah gətirirlər.
Bu təsvirlər xalqın təbiətə baxışındakı dərinliyi göstərir: quşlar azad ruhun və təbiətin gücünün bədii ifadəsidir. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, oğuz tayfalarının hər birinin tamğası (simvolu) da əsasən yırtıcı quşlar olmuşdur.
Qurd: Vəhşilik və müdrikliyin sərhədində
Qurd obrazı türk xalqlarının mifologiyasında mühüm yer tutur. Azərbaycan əfsanələrində o, həm qorxulu, həm də müqəddəs varlıq kimi çıxış edir. “Boz qurd” motivi qəbilənin xilaskarı və yolgöstərəni kimi təqdim olunur. Bəzən isə o hiyləgərdir. Bu ikili münasibət (bir tərəfdən qorxu, digər tərəfdən hörmət ) insanın təbiətlə tarazlıq içində yaşamaq instinktini əks etdirir. Müasir ekologiyanın “yırtıcıların təbiətdə tarazlığı qoruyan rolu” anlayışı sanki bu qədim inancların elmi qarşılığıdır.
İlan: Qoruyucu və gizli bilik daşıyıcısı
Azərbaycan nağıllarında ilan bəzən təhlükə, bəzən də qoruyucu qüvvə kimi təsvir olunur. “İlan padişahı” və “İlanlı çinar” kimi motivlərdə o, torpağın, məhsuldarlığın və gizli biliklərin simvoludur.
İlanın dərisini dəyişməsi həyatın dövranını, təbiətin özünü yeniləmə qabiliyyətini ifadə edir. Bu baxış insanın torpaqla olan ruhani bağını dərinləşdirir. Amma eyni zamanda ilan düşmənçiliyi, zərər verməni simvolizə edir. Çox başlı ilan və ya ölkəmizdə olduğu kimi onların yeddi qardaş olduğuna inanc ilan qorxusundan ortaya çıxmışdır.
Quşlar: Ruhun və ümidin daşıyıcıları
Quş obrazı Azərbaycan poeziyasında və folklorunda çoxqatlı məna daşıyır. Qədim inanclarda insan ruhunun ölüm sonrası quş kimi uçduğu düşünülür. Nizami Gəncəvinin əsərlərində quş mənəvi azadlıq və ilahi bilik simvoludur. Xalq mahnılarında isə “uçan quş” ifadəsi ayrılıq və həsrətin poetik qarşılığına çevrilir. Xüsusən ucalardan uçan durna kimi növlər folklorda daha dərin iz qoyub. Beləcə, quş həm azadlığın, həm də duyğusal dərinliyin simvoluna çevrilir. Şair boşuna “Ay uçan quşlar…” deməyib!
Əmək Heyvanları: İnsan və təbiətin Birliyi
Azərbaycanın kənd təsərrüfatı mədəniyyətində at, öküz və dəvə yalnız əmək vasitəsi deyil, həm də hörmətə layiq canlılardır. “At kimi dözümlü”, “Öküz kimi səbirli”, “Dəvənin yeri yavaşdır, amma uzaq gedər” kimi ifadələr xalqın təbiətlə əməkdaşlıq fəlsəfəsini ifadə edir. Bu yanaşma dayanıqlı və təbii həyat tərzinin mədəni köklərini göstərir.
Folklorun Ekoloji Dərsi
Azərbaycan folklorundakı heyvan obrazları müasir ekoloji düşüncə üçün dərin bir dərs daşıyır: təbiət nə düşmən, nə də sadəcə resursdur. O, insanın mənəvi və mədəni kimliyinin ayrılmaz hissəsidir.
Qartal azadlığın, qurd tarazlığın, ilan bilikli torpağın, quş ruhun, at və öküz isə səbr və əməkdaşlığın simvoludur. Bu simvollar unudulmadıqca, biz də təbiətlə olan qədim bağımızı qoruyuruq. Folklor bizə xatırladır ki, təbiətə qayğı göstərmək yalnız ekoloji məsələ deyil, bu, mədəni yaddaşa və mənəvi köklərimizə hörmətin ifadəsidir.
Leave a Reply